طبق ماده ۶۳۵ قانون مدنی، عاریه عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین به دیگری اجازه میدهد که از عین مال او مجانا انتفاع کند. عاریه یک عقد اذنی و لزوم یا جواز آن وابسته به شرایط عقد است و برای گیرنده مال (معیر) تعهدات و مسئولیتهایی نظیر حفظ مال ایجاد میکند.
در مقابل، اباحه تصرف یک عقد نیست بلکه یک ایقاع یا یک اذن ساده و اباحه مجرد است. طبق ماده ۱۲۰ قانون مدنی، اذن در تصرف، حق انتفاع ایجاد نمیکند و اذندهنده هر زمان که بخواهد میتواند از اذن خود رجوع کند.
تفاوتهای اصلی این دو به شرح زیر است:
۱. ماهیت حقوقی: عاریه طبق ماده ۱۸۳ قانون مدنی و ماده ۶۳۵ قانون مدنی یک عقد (توافق دو طرفه) است، اما اباحه تصرف تنها یک اذن ساده و یکطرفه است.
۲. میزان مسئولیت و ضمان: طبق ماده ۶۴۰ قانون مدنی، مستعیر (عاریهگیرنده) ضامن تلف یا نقص مال نیست مگر در صورت تعدی یا تفریط، اما در اباحه تصرف، شخص متصرف به محض استرداد مالک یا رجوع از اذن، در صورت تصرف بدون اذن ضامن مطلق مال خواهد بود.
۳. قابلیت رجوع: طبق ماده ۶۳۸ قانون مدنی، عاریه عقدی جایز است و طرفین هر وقت بخواهند میتوانند آن را برهم زنند، اما تا زمانی که برهم نخورده اثر عقدی دارد. در حالی که در اباحه تصرف طبق ماده ۱۲۰ قانون مدنی، اذندهنده هر لحظه بدون نیاز به فسخ عقد، حق رجوع دارد.
۴. اهلیت: در عقد عاریه طبق ماده ۲۱۱ قانون مدنی طرفین باید اهلیت کامل معامله را داشته باشند، اما در اباحه تصرف، نیازی به اهلیت کامل طرف مقابل برای قبول عقد نیست.