طبق ماده ۳۰۷ قانون مدنی در باب ضمان قهری و با استناد به مبانی مسئولیت مدنی، تفاوت این دو نهاد در نحوه بهره مندی از مال غیر است:
۱. منافع مستوفات: به منافعی گفته می شود که شخص متصرف (غاصب یا ذی ید) به صورت فعلی و واقعی از آن استفاده کرده است. مطابق ماده ۳۲۰ قانون مدنی، غاصب نسبت به منافع زمان تصرف خود مسئول است؛ چه از آن استفاده کرده باشد و چه نکرده باشد، اما “مستوفات” دقیقا آن بخشی است که به مصرف رسیده یا مورد بهره برداری قرار گرفته است (مانند سکونت در خانه دیگری).
۲. منافع تفویت شده (فوت شده): به منافعی اطلاق می شود که به دلیل سلطه متصرف، مالک از دستیابی به آن ها محروم شده است، بدون آنکه لزوما خود متصرف از آن ها استفاده ای برده باشد. به عبارت دیگر، این منافع در اثر تصرف عدوانی، معطل مانده و هدر رفته است (مانند خالی ماندن مغازه ای که توسط غاصب قفل شده است).
تفاوت های کلیدی:
– در مستوفات، ملاک بهره مندی واقعی متصرف است، اما در تفویت شده، ملاک محروم شدن مالک است.
– طبق قاعده “الغاصب یوخذ باشد الاحوال”، در غصب، غاصب مسئول هر دو نوع منافع است.
– از حیث ادله اثبات، اثبات منافع مستوفات با احراز انتفاع متصرف آسان تر است، در حالی که در منافع تفویت شده، باید ثابت شود که در صورت عدم تصرف، مال حتما بازدهی داشته است.
در دعاوی مطالبه اجرت المثل، دادگاه با جلب نظر کارشناس رسمی، بهای منافع (اعم از مستوفات و تفویت شده) را تعیین می کند. چنانچه این تصرفات وصف کیفری (مانند تصرف عدوانی) داشته باشند، طبق قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹ و اصلاحیه ۱۴۰۳، در صورت قابل گذشت بودن جرم (املاک خصوصی)، گذشت شاکی علاوه بر جنبه حقوقی، مسئولیت کیفری را نیز ساقط می کند، اما تکلیف به رد مال و پرداخت بهای منافع (اجرت المثل) کماکان باقی است.