طبق ماده ۳۰۸ قانون مدنی، غصب استیلا بر حق غیر است به نحو عدوان. این تعریف عام شامل اموال منقول و غیرمنقول می شود. در مقابل، تصرف عدوانی طبق ماده ۱۵۸ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی، ادعای متصرف سابقی است که میگوید دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرف وی خارج کرده است.
تفاوت های بنیادین این دو نهاد حقوقی به شرح زیر است:
۱. موضوع: غصب هم در اموال منقول (مانند خودرو) و هم در اموال غیرمنقول (مانند زمین) مصداق دارد، اما تصرف عدوانی صرفا مربوط به اموال غیرمنقول است.
۲. مالکیت در مقابل تصرف: در دعوای غصب، خواهان باید حتما مالکیت خود را ثابت کند. اما در دعوای تصرف عدوانی حقوقی، اثبات مالکیت لازم نیست و تنها اثبات “سابقه تصرف خواهان” و “لحوق تصرف خوانده به صورت عدوانی” کفایت می کند.
۳. جنبه کیفری: غصب یک عنوان حقوقی برای مسئولیت مدنی است، اما تصرف عدوانی طبق ماده ۶۹۰ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) واجد وصف کیفری است.
در خصوص جنبه کیفری، مطابق قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹ و اصلاحات نصاب های مالی سال ۱۴۰۳، جرم تصرف عدوانی موضوع ماده ۶۹۰، در صورتی که املاک متعلق به اشخاص خصوصی باشد، جزو جرایم قابل گذشت محسوب می شود. مجازات حبس این جرم طبق قانون مذکور به نصف تقلیل یافته است (۱۵ روز تا ۶ ماه حبس). همچنین اگر مال موضوع جرم متعلق به بخش خصوصی باشد، با گذشت شاکی، تعقیب یا اجرای حکم در هر مرحله ای متوقف خواهد شد. در حالی که در غصب، بحث مجازات مطرح نیست و صرفا رد مال و جبران خسارت (اجرت المثل) مد نظر قرار میگیرد.