طبق ماده ۶ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۷۶، سرقفلی مبلغی است که مستاجر در بدو انعقاد قرارداد اجاره به موجر پرداخت می کند تا حق تقدم در اجاره ملک تجاری را به دست آورد. در مقابل، حق کسب و پیشه و تجارت بر اساس ماده ۱۸ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۵۶، حقی است که به تدریج و در طول زمان در اثر فعالیت، رونق تجاری و جلب مشتری توسط مستاجر برای او ایجاد میشود.
تفاوت های اصلی این دو نهاد حقوقی عبارتند از:
۱. زمان و نحوه ایجاد: طبق ماده ۶ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۷۶، سرقفلی در زمان عقد اجاره و با پرداخت پول به مالك ایجاد میشود. اما طبق ماده ۱۸ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۵۶، حق کسب و پیشه تدریجی است و به مرور زمان با فعالیت مستاجر به وجود می آید.
۲. میزان و مبنای تعیین مبلغ: میزان سرقفلی بر اساس موقعیت مکانی ملک و توافق طرفین در زمان عقد مشخص میشود. اما میزان حق کسب و پیشه طبق ماده ۱۸ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۵۶، در زمان تخلیه و توسط کارشناس رسمی دادگستری با توجه به نوع شغل، طول مدت اجاره و میزان رونق کسب و کار تعیین میگردد.
۳. تعلق به مالک یا مستاجر: سرقفلی منشا مالکیتی دارد و مالك میتواند آن را بفروشد. اما حق کسب و پیشه صرفا متعلق به مستاجر است و مالك ابتدائا دارای چنین حقی نیست.
۴. قابلیت اسقاط و تخلفات: طبق ماده ۱۴ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۵۶، حق کسب و پیشه در صورت بروز تخلفاتی مانند تعدی، تفریط یا تغییر شغل بدون رضایت مالک، ممکن است کلا یا تا ۵۰ درصد ساقط شود. در حالی که طبق ماده ۶ قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۷۶، سرقفلی حق مالی مستاجر است و با تخلف از بین نمی رود و باید به نرخ روز به مستاجر مسترد شود.