تفاوت اصلی تلف و اتلاف در ضمان قهری (مسئولیت مدنی)، به نحوه از بین رفتن مال و مبنای مسئولیت بر میگردد:
۱. اتلاف (از بین بردن):
تعریف: به معنای این است که شخص به طور مستقیم (بالمباشره) مال دیگری را از بین ببرد. (مانند اینکه شخصی شیشه خانه دیگری را با سنگ بشکند).
مبنای مسئولیت: در اتلاف، خود عمل شخص باعث نابودی مال شده است و به موجب قاعده فقهی و حقوقی اتلاف (من اتلف مال غیره فهو له ضامن)، شخص ضامن و مسئول جبران خسارت است، حتی اگر عمد یا سوء نیتی نداشته باشد.
۲. تلف (از بین رفتن):
تعریف: به معنای از بین رفتن مال بدون دخالت مستقیم شخص است؛ یعنی مال بر اثر حوادث طبیعی و قهری (مانند سیل، زلزله، صاعقه) یا به خودی خود (مانند مرگ طبیعی حیوان) از بین برود.
مبنای مسئولیت: در اینجا شخص عملی برای نابودی مال انجام نداده است، بلکه به دلیل تصرف غیر قانونی (مانند غصب) ضامن شناخته میشود. بر اساس قاعده ضمان ید، اگر شخصی مال دیگری را به ناحق در تصرف داشته باشد و آن مال حتی بدون تقصیر او و بر اثر حوادث قهری تلف شود، آن شخص مسئول جبران خسارت است.
خلاصه تفاوت:
در اتلاف، شخص مستقیما مال را نابود می کند و به خاطر عملش ضامن است؛ اما در تلف، مال خود به خود یا بر اثر حادثه نابود میشود و شخص صرفا به خاطر تصرف غیر مجازش (بودن مال در دست او) ضامن شناخته میشود.