طبق ماده ۲۱۵ قانون مدنی و مستند به قاعده فقهی لاحرج، قاعده عسر و حرج به معنای ایجاد سختی شدید، غیرقابل تحمل و خارج از توان متعارف برای فرد در اجرای احکام یا انجام تکالیف قانونی است. بر اساس این قاعده، هرگاه اجرای قانونی موجب عسر و حرج شود، آن تکلیف برداشته میشود.
اصلیترین کاربرد این قاعده در حقوق خانواده است. طبق ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، در صورتی که ادامه زندگی مشترک برای زوجه همراه با عسر و حرج باشد، وی میتواند به دادگاه مراجعه کرده و تقاضای طلاق کند. در صورت اثبات این وضعیت، دادگاه شوهر را اجبار به طلاق میکند و اگر اجبار ممتنع باشد، زوجه به اذن حاکم شرع طلاق داده میشود.
مصادیق تمثیلی عسر و حرج طبق تبصره ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی عبارتند از:
۱. ترک زندگی خانوادگی توسط زوج حداقل به مدت ۶ ماه متوالی یا ۹ ماه متناوب در مدت یک سال بدون عذر موجه.
۲. اعتیاد زوج به یکی از انواع مواد مخدر یا ابتلا به مشروبات الکلی که به اساس زندگی خانوادگی خلل وارد آورد.
۳. محکومیت قطعی زوج به حبس به مدت ۵ سال یا بیشتر.
۴. ضرب و شتم یا هرگونه سوءرفتار مستمر زوج که عرفا با توجه به وضعیت زوجه قابل تحمل نباشد.
۵. ابتلا زوج به بیماریهای صعبالعلاج روانی یا سرایتدهنده یا هر عارضه صعبالعلاج دیگری که زندگی مشترک را مختل کند.
کاربرد دیگر این قاعده در روابط موجر و مستاجر و همچنین در اجرای تعهدات قراردادی است که بر اساس آن، حرج و مشقت فوق العاده مانع از اجرای تعهد میشود.