طبق ماده ۱ و ماده ۷۱ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران مصوب ۱۳۷۵ با اصلاحات بعدی، شورای اسلامی شهر یک نهاد سیاست گذار، ناظر و تصمیم گیرنده است، در حالی که شهرداری طبق ماده ۳ قانون شهرداری، یک موسسه عمومی غیردولتی و بازوی اجرایی مصوبات شورای شهر محسوب می شود.
تفاوت های اصلی این دو نهاد به شرح زیر است:
۱. از نظر ماهیت و نحوه شکل گیری: اعضای شورای شهر طبق ماده ۲ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی، به طور مستقیم با رای مردم همان شهر انتخاب میشوند و نماینده شهروندان هستند. اما شهردار طبق بند ۱ ماده ۷۱ همان قانون، توسط اعضای شورای شهر انتخاب و با حکم وزیر کشور یا استانداران منصوب می شود و در راس بدنه اجرایی شهرداری قرار میگیرد.
۲. از نظر وظایف و اختیارات: وظیفه شورای شهر طبق قانون، بررسی و شناخت کمبودها، تهیه طرح ها و پیشنهاد های اصلاحی، تصویب بودجه سالانه شهرداری و نظارت بر حسن اداره امور شهر است. در مقابل، وظیفه شهرداری طبق ماده ۵۵ قانون شهرداری، اجرای مصوبات شورای شهر، ارایه خدمات شهری نظیر نظافت، احداث معابر، صدور پروانه ساختمان و اداره امور مالی و اداری شهرداری است.
۳. رابطه نظارتی: شورای شهر بر عملکرد مالی و اجرایی شهرداری نظارت مستقیم دارد. طبق ماده ۷۳ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی، شورای شهر می تواند از شهردار سوال کند و در صورت عدم رضایت یا احراز تخلف، او را استیضاح و عزل نماید. به موجب این قوانین، شورای شهر نقش قوه مقننه محلی و شهرداری نقش قوه مجریه محلی را در اداره شهر ایفا می کند.