وصی فردی است که به موجب وصیت تملیکی یا عهدی، از طرف شخص وصیت کننده (موصی) برای انجام امور مشخصی پس از مرگ او تعیین میشود. بر اساس مواد ۸۲۵ تا ۸۶۰ قانون مدنی، جایگاه و وظایف وصی به شرح زیر تبیین شده است:
۱. منشا انتصاب: وصی تنها به اراده شخص موصی (وصیت کننده) انتخاب میشود. این انتخاب میتواند برای اداره اموال، پرداخت دیون، اجرای ثلث وصیت یا سرپرستی و نگهداری از فرزندان صغیر باشد.
۲. انواع وصی: وصی ممکن است برای انجام کارهای اجرایی مانند پرداخت بدهی ها و اجرای وصیت نامه باشد (وصایت بر ثلث) یا برای اداره امور صغار و محجورین تعیین شود (وصایت بر اطفال). طبق ماده ۱۱۸۸ قانون مدنی، هر یک از پدر و جد پدری بعد از وفات دیگری میتواند برای اولاد خود که تحت ولایت او هستند وصی معین کند تا بعد از فوت خود، در نگاهداری و تربیت آن ها مواظبت کرده و اموال آن ها را اداره نماید.
۳. پذیرش یا رد وصایت: طبق ماده ۸۳۴ قانون مدنی، در وصایت عهدی، وصی میتواند تا زمانی که موصی زنده است وصایت را رد کند. اما اگر تا زمان فوت موصی آن را رد نکرد، پس از مرگ او دیگر حق رد کردن ندارد، حتی اگر از وجود وصیت بی خبر بوده باشد.
۴. حدود اختیارات: وصی باید دقیقا مطابق با متن وصیت نامه و در چارچوب غبطه و مصلحت عمل کند. او امین محسوب میشود و در صورتی که بر خلاف وصیت یا مصلحت رفتار کند و باعث ضرر شود، ضامن خواهد بود. همچنین اگر وصی خائن شناخته شود، توسط دادگاه عزل میگردد.
۵. تفاوت با قیم: وصی توسط خود فرد (پدر یا جد پدری) انتخاب میشود و بر قیم که توسط دادگاه انتخاب میشود اولویت دارد. یعنی تا زمانی که وصی منتخب پدر یا جد پدری وجود داشته باشد، دادگاه برای صغیر قیم تعیین نمی کند.
در مجموع، وصی نماینده بعد از وفات موصی است که مسئولیت اجرای آخرین اراده قانونی متوفی یا سرپرستی بازماندگان صغیر او را بر عهده میگیرد.