طبق ماده ۲۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مجازات تکمیلی مجازاتی است که دادگاه میتواند در صورت وجود شرایط قانونی، علاوه بر مجازات اصلی برای محکوم تعیین کند. این مجازات اختیاری است و حتما باید در متن حکم ذکر شود. مدت مجازات تکمیلی طبق همین ماده حداکثر ۲ سال است، مگر در مواردی که قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.
در مقابل، طبق ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مجازات تبعی مجازاتی است که به تبع حکم قطعی در جرایم عمدی و به طور خودکار بر مجرم تحمیل میشود و نیازی به ذکر در حکم دادگاه ندارد. این مجازات شامل محرومیت از حقوق اجتماعی برای مدت زمان مشخصی (۷، ۵ یا ۲ سال) است که پس از اجرای حکم اصلی یا شمول مرور زمان آغاز میشود.
تفاوت اول در نحوه اجرا است؛ طبق ماده ۲۳، مجازات تکمیلی نیازمند تصریح در حکم است اما طبق ماده ۲۵، مجازات تبعی به حکم قانون و بدون نیاز به ذکر در دادنامه اجرا میشود. تفاوت دوم در نوع جرایم است؛ مجازات تکمیلی در حدود، قصاص و تعزیرات درجه ۱ تا ۶ قابل اعمال است، اما مجازات تبعی صرفا در محکومیت های کیفری موثر (مانند اعدام، حبس ابد و تعزیرات درجه ۱ تا ۳) جاری میشود.
طبق ماده ۱ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری و اصلاحات بعدی آن در خصوص نصاب ها، در صورتی که مجازات حبس در جرایم تعزیری تقلیل یابد، به همان نسبت بر اعمال مجازات های تبعی نیز اثر میگذارد، زیرا مجازات تبعی تابع درجه مجازات اصلی است که پس از تخفیف یا تغییر توسط دادگاه لحاظ میشود. در مجازات تکمیلی، طبق تبصره ۲ ماده ۲۳، چنانچه فرد مجازات را رعایت نکند، دادگاه میتواند برای بار اول مدت آن را تا یک سوم افزایش دهد یا آن را به حبس تبدیل کند. اما در مجازات تبعی، محرومیت پس از انقضای مدت های قانونی مذکور در ماده ۲۵ به طور خودکار رفع شده و فرد اعاده حیثیت میشود.