تفاوت اصلی اختلاس و دزدی (سرقت) در جایگاه مرتکب و نوع رابطه او با اموال است. هرچند هر دو از جرایم علیه اموال محسوب می شوند، اما از نظر قانونی تفاوتهای بنیادی با یکدیگر دارند:
۱. شخصیت مرتکب: اختلاس طبق ماده ۵ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری، جرمی است که فقط توسط کارکنان و کارمندان دولت، سازمانها یا نهادهای عمومی غیر دولتی انجام میشود. اما سرقت یا دزدی طبق ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی مصوب ١٣٩٢ توسط هر شخصی (عادی یا کارمند) میتواند واقع شود.
۲. رابطه با مال: در اختلاس، مال یا وجوه دولتی بر حسب وظیفه به کارمند سپرده شده است و او از این اعتماد سوء استفاده کرده و مال را به نفع خود یا دیگری برداشت می کند. در مقابل، در سرقت، مال به سارق سپرده نشده است، بلکه سارق مال متعلق به دیگری را به طور مخفیانه و بدون رضایت صاحب آن میرباید.
۳. نوع مال: موضوع جرم اختلاس حتما باید اموال، وجوه، مطالبات یا اسناد متعلق به دولت و نهادهای عمومی باشد. اما در سرقت، موضوع میتواند هر مال منقولی متعلق به بخش خصوصی یا عمومی باشد.
۴. مرجع رسیدگی و مجازات: مجازات اختلاس به دلیل آسیب به اعتماد عمومی و بدنه دولت سنگین تر است و اغلب شامل رد مال، حبس، انفصال ابد از خدمات دولتی و جریمه نقدی میشود. در حالی که سرقت بسته به نوع آن (حدی یا تعزیری) مجازات های متفاوتی از جمله حبس، شلاق یا در موارد خاص قطع عضو را در پی دارد.
به طور خلاصه، اختلاس نوعی خیانت در امانت توسط مامور دولت نسبت به اموال عمومی است، در حالی که دزدی ربودن مال دیگری بدون سابقه سپردن مال است.