نحوه محاسبه مهر در صورت مطالبه آن توسط وراث زوجه

صورتجلسه نشست قضایی
تاریخ برگزاری: ۱۳۸۰/۰۹/۰۵
برگزار شده توسط: استان خراسان شمالی/ شهر بجنورد
موضوع
نحوه محاسبه مهر در صورت مطالبه آن توسط وراث زوجه
پرسش
آقای (الف) با خانم (ب) ازدواج کرده اند و سال وقوع عقد ۱۳۶۴ هجری شمسی بوده است. زوجه در سال ۱۳۷۸ فوت شده و والدین وی به عنوان بعضی از ورثه سهم الارث خویش را از مَهر زوجه به نرخ روز خواستار شده اند:
اولاً: با توجه به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی و قانون الحاق یک تبصره به ماده مذکور، مصوب ۷۶، که بیشتر در خصوص مطالبه مَهر از ناحیه زوجه ملاک میباشد و رویه قضایی حاکم، آیا طرح دعوا به نحو مذکور صحیح است و باید بر اساس شاخص قیمت ها حکم صادر کرد؟
ثانیاً: بر فرض صحت دعوا به نحو مذکور تاریخ محاسبه مَهر بر اساس شاخص قیمت ها، چه تاریخی است، توجه شود که طبق ماده ۳ آیین نامه اجرایی قانون موصوف تصریح شده: «در مواردی که مَهر زوجه باید از ترکه زوج متوفیٰ پرداخت شود، تاریخ فوت مبنای محاسبه مَهر خواهد بود.» با عنایت به این مطلب که حق ورثه بر ترکه من جمله مَهر از تاریخ فوق ثابت میشود برای تعیین اضافه ارزش مبلغ مورد خواسته، ملاک از تاریخ وقوع نکاح تا تاریخ مطالبه است یا از تاریخ استقرار طلب (سال فوت) تا زمان مطالبه، به تعبیر دیگر باید بر اساس فرمول پیشنهادی بانک مرکزی در آیین نامه اجرایی و تبصره الحاقی به ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، طلب والدین به نرخ روز محاسبه شود یا بر اساس شرایط مندرج در ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی؟
نظر هیئت عالی
در خصوص سوال مطروحه حسب مقررات ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی به مجرد عقد زن مالک مَهر میشود و با توجه به شرط عند المطالبه هر وقت میخواسته میتوانسته آن را مطالبه کند و به موجب تبصره الحاقی به ماده مذکور (الحاقی ۲۹/۴/۷۶) چنانچه مَهر وجه رایج باشد با عنایت به تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تأدیه نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین میگردد، محاسبه و پرداخت خواهد شد، مگر اینکه زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند؛ لذا بنا به مقررات ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی و تبصره الحاقی، مَهر و تمام وجوهی که به آن تعلق میگیرد حق قانونی زوجه است و بعد از فوت زوجه طبق قانون ارث، به ورثه متوفیٰ تعلق میگیرد و هر یک از ورثه از جمله پدر و مادر زوجه می توانند قدرالسهم خود را از مَهر زوجه که جزو ترکه مشارٌالیها محسوب میشود در حدود مقررات ماده ۱۰۸۲ و تبصره الحاقی آن و سایر قوانین ذیربط مطالبه کنند. ثانیاً تاریخ محاسبه مَهر بر اساس شاخص قیمت ها برای تعیین اضافه ارزش مبلغ مورد خواسته از تاریخ وقوع نکاح تا تاریخ مطالبه است نه تاریخ فوت تا زمان مطالبه زیرا ماده ۳ آیین نامه اجرایی مذکور در متن سوال که مقرر داشته: «در مواردی که مَهر زوجه باید از ترکه زوج متوفیٰ پرداخت شود تاریخ فوت مبنای محاسبه مَهر خواهد بود» و همانطور که از ماده ۳ مرقوم مستفاد میشود، ناظر به موردی است که زوج فوت کرده و مَهر زوجه که از دیون زوج است باید از ترکه وی پرداخت شود که باید از تاریخ فوت زوج محاسبه شود و در مورد فوت زوجه، مقررات ماده ۳ مرقوم قابل تجری نیست زیرا زوجه وجه مَهر را از زوج طلبکار بوده و با فوت زوجه ورثه او می توانند طبق مقررات مارالذکر قدرالسهم خود را از مَهر وی که جزو ترکه مشارٌالیهاست استیفای حق کنند.
نظر اکثریت
مَهر حق خاص زوجه است و بعد از فوت وی به عنوان طلب (حق مالی) و جزیی از ماترک زوجه به ورثه او منتقل میشود و چون تاریخ استقرار حق ورثه بر آن، تاریخ فوت زوجه است و قبل از آن ورثه حقی نداشته اند، چنانچه ورثه مطالبه تفاوت قیمت و ارزش را نمایند، با حصول شرایط ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی، از تاریخ فوت تا زمان دادخواست (چنانچه سابقه مطالبه از سوی ورثه موجود باشد) محاسبه شده و چنانچه تغییر فاحش در ارزش طلب ایجاد شده باشد دادگاه به مابه التفاوت نیز بر اساس جدول شاخص قیمت ها حکم خواهد داد و در غیر اینصورت تنها حصه ورثه از طلب به همان مبلغی که منتقل شده (اصل مبلغ مَهر) مورد حکم قرار خواهد گرفت.
نظر اقلیت
چون مَهر در زمان حیات زوجه نیز برعهده شوهر دین بوده است و بعد از فوت زوجه باز هم به عنوان دین (منتها با عنوان دیگر) به ورثه وی منتقل میشود؛ پس همان حقی که زوجه در زمان حیات خود برای مطالبه مَهر خود به نرخ روز و عند المطالبه از زوج داشته است به همان صورت و با همان امتیازات (به دلیل اینکه قبلاً برای زوجه به همین ترتیب مستقر شده بوده است و به همین صورت وارد ترکه او شده است.) به ورثه منتقل شده و ورثه می توانند به نرخ روز مطالبه کنند و از تاریخ وقوع عقد تا زمان فوت، تغییر ارزش محاسبه شده و مورد حکم قرار خواهد گرفت.