تاریخ نظریه: ۱۳۹۷/۰۳/۲۷
شماره نظریه: ۷/۹۷/۶۲۸
شماره پرونده: ۹۷-۱۶۸-۶۲۸
استعلام:
مستدعی است جهت رفع ابهام از قانون اعلام فرمائید با توجه به اینکه مطابق تبصره ۲ ماده ۲۹۶ قانون آیین دادرسی کیفری دادرس علی‌البدل حسب مورد می‌تواند به جای رئیس یا مستشار دادگاه در دادگاه کیفری یک انجام وظیفه کند: ۱- آیا این سمت شامل دادرس علی‌البدل محاکم بدوی می‌شود یا خیر؟ یا اینکه شامل دادرس‌های شاغل در سایر مراجع از جمله تجدیدنظر می‌گردد؟ ۲- تعیین دادرس جانشین در دادگاه کیفری یک به عهده کدام یک از مقام‌های قضایی خواهد بود؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
۱- الف: با توجه تفکیک دادگاه‌های کیفری در ماده ۲۹۴ قانون آئین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ و تعیین صلاحیت هر یک از دادگاه‌های کیفری به موجب مواد بعدی، منظور از دادرس علی‌البدل در تبصره ۲ ماده ۲۹۶ قانون یاد شده، دادرس علی‌البدل دادگاه کیفری یک است و شامل دادرس علی-البدل دادگاه‌های بدوی دیگر (دادگاه انقلاب، کیفری ۲ و…) نمی‌شود.
ب: نظر به اینکه عبارت «دادرس علی‌البدل» در اصلاحات مورخ ۱۳۹۴/۳/۲۴ از ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ حذف شده است و در متن ماده ۲۰ قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب نیز دادرس علی‌البدل در ترکیب قضایی دادگاه تجدیدنظر استان پیش بینی نشده است و تبصره یک الحاقی مورخ ۱۳۸۱/۷/۲۸ این ماده در دادگاه تجدیدنظر استان که به عنوان دادگاه کیفری استان
به برخی جرایم رسیدگی می‌کرد، دادرس علی‌البدل پیش بینی کرده بود، نیز به موجب ماده ۵۷۰ قانون صدرالذکر نسخ شده است، بنابراین در قوانین لازم الاجرای کنونی در ترکیب قضایی دادگاه تجدیدنظر استان، دادرس علی‌البدل پیش بینی نشده است ولی با توجه به تبصره ماده ۲۹۶ اصلاحی ۱۳۹۴/۳/۲۴ قانون اخیر الذکر دادگاه‌های کیفری استان به دادگاه‌های کیفری یک تبدیل می‌شوند و برابر تبصره ۲ همین ماده «دادرس علی‌البدل» در ترکیب قضایی دادگاه کیفری یک پیش بینی شده است.
۲- به موجب ماده ۲۹۴ قانون آئین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲، دادگاه‌های کیفری به دادگاه کیفری یک، دادگاه کیفری دو، دادگاه انقلاب، دادگاه اطفال و نوجوانان و دادگاه نظامی تقسیم می‌شوند و مطابق ماده ۳۳۸ قانون فوق‌الذکر، در حوزه‌هایی که شعبه متعدد تشکیل می‌شود، ارجاع پرونده با رئیس حوزه قضائی است. بنابراین دادگاه کیفری یک که در ردیف دادگاه‌های نخستین می‌باشد، تحت ریاست و نظارت رئیس حوزه قضایی است که بر اساس ماده ۱۲ قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب اصلاحی ۱۳۸۱/۷/۲۸، در شهرستانها، رئیس دادگستری شهرستان و در شهرستانهای مرکز استان، رئیس کل دادگاه‌ها بر دادگاه‌های نخستین، ریاست ونظارت اداری دارد و نیز مطابق ماده ۴۴۸ قانون صدرالذکر و ماده ۱۲ قانون اخیرالذکر، رئیس کل دادگستری استان، رئیس کل دادگاه‌های تجدیدنظر استان است. بنا به مراتب، دادگاه کیفری یک، اعم از این که در مرکز استان یا در هر یک از شهرستانهای استان تشکیل شود. از حیث تشکیلات اداری، وابسته به تشکیلات دادگستری شهرستان مرکز استان یا همان دادگستری است که در حوزه آن تشکیل گردیده است وموجب قانونی جهت انفکاک دادگاه کیفری یک از تشکیلات اداری دادگستری مرکز استان یا دادگستری شهرستان محل استقرار وجود ندارد. بنابراین مطابق ماده ۳۳۸ قانون یاد شده، در حوزه‌هایی که شعب متعدد دادگاه تشکیل می‌شود، ارجاع پرونده با رئیس حوزه قضایی است و چون دادگاه کیفری یک دادگاه نخستین محسوب می‌شود و تعیین دادرس جانشین نیز از مصادیق ارجاع پرونده قلمداد می‌گردد. با لحاظ ماده ۴۰۵ و تبصره ماده ۲۹۷ این قانون و مواد ۱۲ و تبصره ۷ ماده ۲۰ قانون اصلاح قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی وانقلاب اصلاحی ۱۳۸۱/۷/۲۸، در شهرستان مرکز استان، رئیس کل دادگاه‌های شهرستان مرکز استان و در شهرستان غیر مرکز استان، رئیس دادگستری شهرستان، ارجاع پرونده دادگاه کیفری یک و تعیین دادرس جانشین را به عهده دارد.