نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۲/۶۹۵ مورخ ۱۴۰۳/۰۶/۲۵

تاریخ نظریه: ۱۴۰۳/۰۶/۲۵
شماره نظریه: ۷/۱۴۰۲/۶۹۵
شماره پرونده: ۱۴۰۲-۲۲۵-۶۹۵ح
استعلام:
۱- آیا فیلم و تصاویر مسابقات ورزشی و نه خود مسابقه «اثر» محسوب میشود؟ آیا از راه دانش یا هنر یا ابتکار به دست آمده و جزء آثار مورد حمایت قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی قرر میگیرد؟ آیا «اثر سمعی و بصری» موضوع بند ۳ ماده ۲ این قانون است و یا «اثر فنی» موضوع بند ۱۱ همین ماده؟
۲- در فرض پاسخ مثبت به سوال اول و اثر بودن، پدید آورنده و صاحب اثر کیست؟
۳- در صورتی که اثری مانند مسابقه فوتبال به طور همزمان در چند کشور در حال نمایش باشد؛ مانند مسابقات جام جهانی فوتبال، آیا مشمول مقررات ماده ۲۲ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی قرار میگیرد؟ بویژه آنکه، در ماده مذکور به شرط «نخست بار» و «قبلاً در هیچ کشوری پخش نشده باشد» اشاره کرده است.
۴- با توجه به اینکه در ماده ۶ قانون یاد شده به پدیدآورندگی چند نفر در «اثر مشترک» و حق مشاع پدیدآورندگان اشاره شده و از طرفی در ماده ۲۳ این قانون به «اثر دیگری» اشاره شده است؛ چنانچه یکی از پدیدآورندگان اثر مشترک، بدون اجازه دیگر پدیدآورندگان، تمام اثر را به نام خود یا حتی به نام دیگر پدیدآورندگان مشترک؛ اما بدون اجازه آنها نشر و پخش کند، آیا مشمول ضمانت اجرای مقرر در ماده ۲۳ قانون قرار میگیرد؟ زیرا همانگونه که اثر متعلق به خود است، متعلق به دیگری نیز میباشد.
۵- در صورتی که پدید آورنده اثر، پس از انتقال حقوق مادی آن، مرتکب رفتارهای مادی جرم مذکور در ماده ۲۳ قانون شود، آیا مشمول ضمانت اجرای این ماده قرار میگیرد؟ مانند فرضی که نویسنده کتابی حقوق مادی خود را به انتشارات خاصی منتقل کند و سپس همان اثر را به انتشارات دیگری انتقال دهد؛ این در حالی است که پدید آورنده «به نام خود» اقدامی نکرده است؛ یعنی تمام یا قسمتی از اثری را به نام خود پخش و نشر نکرده و «بدون اجازه پدید آورنده» نیز اقدامی نکرده است؛ چرا که خود پدید آورنده بوده و بدون اجازه خود سالبه به انتفاء موضوع است و «به نام شخص دیگری غیر از پدید آورنده» نیز نشر و پخش نکرده است. به عبارتی، آیا رفتارهای سه گانه مذکور در ماده ۲۳ قانون یاد شده شامل پدید آورنده ای که حق مادی خود را منتقل کرده است نیز میشود و یا آنکه حکم ماده شامل پدید آورنده ای است که دارای حقوق مادی و معنوی و بدون انتقال حقوق خود است؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
۱- اولاً، مسابقات ورزشی؛ بویژه مسابقات گروهی مانند فوتبال، اثر نیستند؛ زیرا تیم مقابل، رقیب محسوب میشود و نه همکار؛ مسابقات ورزشی مبتنی بر حرکات منفرد ورزشکاران نیز صرفاً به نمایش گذاشتن یک مهارت اند و نمی توان آنها را اثر دانست.
ثانیاً، از آنجا که نفس رویداد ورزشی، اثر نبوده و فرد خاصی خالق و پدید آورنده آن محسوب نمی شود، صرف بازنمایی آن نیز واجد خصوصیات یک اثر نخواهد بود؛ اما تهیه فیلم یا تصویر از رویدادهای ورزشی در صورتی که مستلزم انتخاب های آزاد و خلاقانه تولیدکنندگان آنها باشد و به عبارتی، بتوان عنصر ابتکار و خلاقیت را در آنها احراز کرد، اثر محسوب میشود.
ثالثاً، فیلمبرداری و پخش مسابقات ورزشی از تلویزیون یا سکوهای اینترنتی، شامل ترکیبی پیچیده از انتخاب ها و تصمیماتی است که در سطوح مختلف و اغلب با همکاری تعدادی از افراد اتخاذ میشود و نظر به اینکه انتخاب ها و تصمیمات مزبور، مسبوق به تفکر، ایده پردازی و برنامه ریزی هستند، می توانند مشمول وصف ابتکار یا خلاقیت قرار گیرند؛ به بیان دیگر، دست اندرکاران تهیه فیلم از مسابقات ورزشی با بهره گیری از دانش و ابتکار خود، بر اساس تمهیدات از پیش طراحی شده و از طریق انتخاب تصاویر از چندین دوربین مختلف، اثری را خلق می کنند که چه بسا اگر گروه دیگری متولی تولید آن بود، اثری متفاوت خلق می شد. همین امر در خصوص تهیه عکس و تصویر از مسابقات ورزشی نیز صادق است؛ بویژه زمانی که عکسبرداری و تصویربرداری صرفاً به منظور چاپ یا نشر در یک یا چند مجله، نشریه یا خبرگزاری خاص صورت گرفته باشد.
بنا به مراتب پیش گفته، انعکاس مسابقات ورزشی در قالب فیلم یا تصویر را می توان در صورت احراز ویژگی هایی دایر بر وجود ابتکار یا خلاقیت در تولید آنها، اثری سمعی و بصری مشمول بند سوم ماده ۲ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی در نظر گرفت.
۲- با توجه به بند پیش گفته؛ اولاً، نمایش رویدادهای ورزشی در قالب فیلم یا تصویر که متضمن عنصر ابتکار و خلاقیت باشد، اثر محسوب میشود و هر شخصی؛ اعم از حقیقی یا حقوقی که این اثر را پدید آورد، پدید آورنده محسوب و دارای حقوق مادی و معنوی ناشی از آن میباشد.
ثانیاً، در مواردی که برای تهیه فیلم یا تصویر از این رویدادها بین فدراسیون ها یا باشگاه های ورزشی با پدید آورنده اثر (در فرض سوال سازمان صدا و سیما) قراردادی در بین باشد، فدراسیون ها یا باشگاه ها به عنوان سفارش دهنده اثر در اجرای ماده ۱۳ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی دارای حقوق مادی اثر هستند.
ثالثاً، چنانچه برای تهیه اثر از رویدادهای ورزشی قراردادی در بین نباشد، حق فدراسیون ها و باشگاه های ورزشی بر تصاویر خود و رویداد ورزشی دارای ارزش مادی و معنوی است و این امر آنها را در مطالبه مابه ازای مادی آن محق میسازد؛ همچنانکه بند «الف» ماده ۷۸ قانون برنامه پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۴۰۳، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را مکلف کرده است با هماهنگی وزارت ورزش و جوانان، آیین نامه نحوه تعیین میزان حق پخش تلویزیونی مسابقات ورزشی و چگونگی تامین و تسهیم آن بین ذی نفعان با لحاظ کیفیت و کمیت مسابقات و تعداد مخاطبان را جهت تصویب توسط هیات وزیران تهیه کند.
۳- مطابق ماده ۲۲ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی، حقوق مادی پدید آورنده زمانی مورد حمایت قانون خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش شده باشد و از آنجا که پخش یک اثر برای نخستین بار در چند کشور به صورت همزمان (مانند مسابقات جام جهانی فوتبال)، در هر کشور پخش برای بار نخست محسوب میشود، مشمول ماده ۲۲ قانون یاد شده قرار میگیرد.
۴- نظر به سیاست نوین مقنن در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ در قبال تعدی علیه مال مشاع، مبنی بر اینکه ارتکاب رفتارهایی مانند ربودن مال مشاع، نسبت به مازاد سهم مرتکب، جرم و قابل تعقیب است، اقدام یکی از پدیدآورندگان اثر مشترک (مشاع) در نشر و پخش اثر مذکور به نام خود و یا حتی با ذکر نام دیگر پدیدآورندگان اثر؛ اما بدون داشتن اذن از سوی آنها مشمول ضمانت اجرای مقرر در ماده ۲۳ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی قرار میگیرد؛ زیرا پدید آورنده اثر مشترک، نسبت به بخشی از اثر که مازاد بر سهم وی و متعلق به دیگری یا دیگران است؛ هر چند مالکیت به صورت مشاع باشد، صاحب حق محسوب نمی شود و اجازه دخل و تصرف مالکانه در آن بخش را ندارد.
۵- مستند به مواد ۱۴ و ۱۵ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات و الحاقات بعدی، پدید آورنده در مدت واگذاری حق مادی اثر خود به انتقال گیرنده، حقی در این زمینه ندارد؛ اما در فرض سوال که پدید آورنده در مدت واگذاری حق مادی، این حق را به دیگری نیز انتقال داده است، در قانون یاد شده ضمانت اجرای کیفری خاصی برای این رفتار و نقض تکلیف پدید آورنده پیش بینی نشده است و حکم مقرر در ماده ۲۳ قانون ناظر بر نشر، پخش یا عرضه تمام یا قسمتی از اثر متعلق به دیگران (و نه خود پدید آورنده) به نام خود، به نام پدید آورنده بدون اجازه وی و یا عالماً و عامداً به نام شخصی غیر از پدید آورنده است و از فرض سوال خروج موضوعی دارد و با لحاظ اصل لزوم تفسیر مضیق نصوص جزایی، فرض سوال فاقد ضمانت اجرای کیفری است؛ هر چند مسئولیت به جبران خسارت با احراز ارکان دعوای مسئولیت مدنی باقی است.